Teoria rozwoju psychospołecznego opracowana przez Erika Eriksona opisuje całe życie człowieka jako serię ośmiu etapów, z których każdy wiąże się z określonym konfliktem (kryzysem). Sposób jego rozwiązania wpływa na dalszy rozwój osobowości i relacje z innymi ludźmi. Teoria obejmuje całe nasze życie – od narodzin do śmierci. Pierwsze cztery etapy występują w niemowlęctwie i dzieciństwie, piąte w okresie dojrzewania, a trzy ostatnie w wieku dojrzałym ze starością włącznie. Na szczególną uwagę zwraca okres dojrzewania, ponieważ wtedy dokonuje się przejście od dzieciństwa do wieku dojrzałego. To, co dzieje się w tym stadium ma ogromne znaczenie dla osobowości człowieka dorosłego. Okres trwania każdego etapu jest orientacyjny, indywidualny dla danej jednostki, nie można go traktować „ sztywno” , a co ciekawe obserwuje się jego przesuwanie w kierunku wyższych lat.
- Ufność vs. nieufność
Okres: 0–1 rok życia (niemowlęctwo)
Dziecko uczy się, czy świat jest bezpieczny i czy można ufać innym ludziom (opiekunom). To fundament wszystkich przyszłych relacji – im większy brak ufności, tym trudniej budować więzi.
Co się zmienia: rozwój przywiązania, pierwsze poczucie bezpieczeństwa, reakcje emocjonalne na opiekę lub jej brak.
Efekt pozytywny: poczucie ufności.
Efekt negatywny: lęk, nieufność wobec świata - Autonomia vs. wstyd i zwątpienie
Okres: 1–3 lata (wczesne dzieciństwo)
Dziecko zaczyna działać samodzielnie („ja sam”). Zachęcanie dziecka, by próbowało robić to, co jest w stanie zrobić samo we własnym tempie i na swój sposób prowadzi je do autonomii.
Wyręczanie dziecka lub ciągła krytyka, okazywanie zniecierpliwienia przy jego próbach rozwiązywania problemów powoduje, że wątpi ono w swoje zdolności, obawia się wyzwań lub wstydzi się niepowodzeń. Co się zmienia: rozwój kontroli nad ciałem (np. nauka chodzenia, toalety), pierwsze decyzje i wybory, budowanie niezależności
Efekt pozytywny: poczucie autonomii, poczucie sprawczości – „potrafię działać sam”.
Efekt negatywny: wstyd, brak wiary w siebie - Inicjatywa vs. poczucie winy
Okres: 3–6 lat (wiek przedszkolny)
Dziecko zaczyna inicjować działania, zabawy, relacje. Jest lepiej rozwinięte zarówno fizycznie, jak i umysłowo, dąży do zwiększania zakresu swoich działań. Jest ciekawe i pyta o wiele rzeczy, chętnie się uczy. Chce być takim jak dorośli. Wsparcie w tych działaniach, zainteresowanie nimi, odpowiadanie na pytania rozwija w dziecku samodzielną inicjatywę. Jego ograniczanie, zniechęcenie i znudzenie aktywnością dziecka, wpędza je w poczucie winy, „zawracanie głowy”, „naprzykrzanie się”. Co się zmienia: rozwój wyobraźni, podejmowanie inicjatywy, eksplorowanie świata.
Efekt pozytywny: inicjatywa
Efekt negatywny: poczucie winy za własne działania - Pracowitość vs. poczucie niższości
Okres: 6-12 lat (wiek szkolny)
Dziecko uczy się pracować, zdobywać umiejętności i porównuje się z innymi. Ten etap decyduje o wierze w swoje możliwości i motywacji do działania.Na tym etapie zmienia się proporcja pomiędzy zabawą, a nauką. Zabawa ustępuje nauce, dziecko uczy się pracowitości. Nagradzane, doceniane – czerpie satysfakcję z wytrwałości i pilności, powstaje u niego poczucie pracowitości. Nauka nie odnosi się tu tylko do nauki w szkole, ale również obowiązków domowych, zajęć sportowych czy aktywności zespołowych. Krytyka i wyśmiewanie wysiłków prowadzi do poczucie niższości, które w dalszym życiu będzie utrudniać swobodne korzystanie z potencjału intelektualnego i fizycznego.
Co się zmienia: rozwój kompetencji (szkoła, sport, hobby), ocena własnych osiągnięć budowanie poczucia wartości.
Efekt pozytywny: pracowitość, kompetencje
Efekt negatywny: poczucie niższości - Tożsamość vs. pomieszanie ról
Okres: 12–18 lat (adolescencja)
To kluczowy etap – decyduje o dalszych wyborach życiowych. Młody człowiek szuka odpowiedzi na pytanie: „kim jestem?”. Okres dojrzewania to kształtowanie się własnej tożsamości, kształtowanie się poczucia, że jest się jednostką jedyną w swoim rodzaju, wyjątkową, z określonymi cechami, umiejętnościami i celami. Planuje przyszłość, zaczyna robić plany zawodowe. To trudny okres przejścia od dzieciństwa do dorosłości, na wielu polach – fizycznym, psychicznym i społecznym. Młody człowiek staje przed nowymi wymaganiami. Czasem nie czuje się gotowy do podejmowania ważnych decyzji, może czuć pustkę, chaos. Jego zachowanie wtedy może być nieprzewidywalne i niekonsekwentne. Niebezpieczeństwem tego okresu jest wytworzenie się negatywnej tożsamości – kiedy dorastająca osoba ma poczucie posiadania wielu bezwartościowych lub negatywnych cech. Co się zmienia: kształtowanie poglądów i wartości, eksperymentowanie z rolami społecznymi, budowanie obrazu siebie.
Efekt pozytywny: ukształtowana tożsamość
Efekt negatywny: zagubienie, brak kierunku
- Intymność vs. izolacja
Okres: wczesna dorosłość (ok. 18–40 lat)
Budowanie bliskich, głębokich relacji z innymi. Pojawia się miłość jako zdolność do troski o innych, poszukiwanie związków, partnerstwa, gdzie może realizować swoją seksualność z osobą, którą się kocha i której ufa. Niebezpieczeństwem jest izolacja polegająca na unikaniu
związków i niechęci do nawiązywania bliskiego stosunku, co niekorzystne wpływa na jakość życia emocjonalnego i relacji. Co się zmienia: tworzenie związków partnerskich, zdolność do bliskości emocjonalnej
Efekt pozytywny: intymność
Efekt negatywny: samotność, izolacja - Generatywność vs. stagnacja
Okres: dorosłość (ok. 40–65 lat)
Człowiek chce tworzyć coś wartościowego ( dzieci, produkty, idee ) i zostawić po sobie trwały ślad. To nadaje życiu sens i dalszy kierunek. Jeśli zdolność tworzenia jest słaba to pojawia się pustka , poczucie bezsilności i stagnacji. Przekazywanie wiedzy, wartości pokazuje ludziom, że są potrzebni innym. Co się zmienia: rozwój kariery, wychowanie dzieci, zaangażowanie społeczne.
Efekt negatywny: poczucie sensu i produktywności
Efekt pozytywny: stagnacja, poczucie pustki
- Integralność vs. rozpacz
Okres: starość (65+)
Podsumowanie życia – czy było ono wartościowe. Decyduje o tym, czy człowiek odchodzi z poczuciem spokoju. Jeśli widzi, że jego życie miało i ma swój cel i sens, doświadcza poczucia pełni i ma co przekazywać innym. Łagodzi to uczucie rozpaczy i bezradności jakie pojawia się u schyłku życia. Przeciwieństwem więc będzie tu rozpacz, kiedy widzimy nieuchronny koniec, upływ czasu i jego brak , by jeszcze coś zmienić. Nasila to lęk przed śmiercią, a czasem jednocześnie poczucie bezsensu i chęć odejścia. Co się zmienia: refleksja nad przeszłością, akceptacja życia lub żal, przygotowanie do odejścia.
Efekt pozytywny: poczucie spełnienia (integralność)
Efekt negatywny: rozpacz
Dlaczego teoria Eriksona jest tak ważna?
Tożsamość człowieka kształtuje się przez całe życie, jednak najważniejszym i przełomowym momentem w procesie kształtowania tożsamości jest okres dorastania, szczególnie druga jego późniejsza faza. Każdy etap buduje fundament pod kolejny i jest ważny. Negatywne przejście przez dany etap zaburza kolejne i rodzi problemy emocjonalne i społeczne w dalszym życiu (brak ufności – trudności w relacjach). Nie jest to jednak nieodwracalne. Trzeba podkreślić, że każdy negatywnie przebyty etap można „ poprawić”. Jeśli uda nam się zidentyfikować, który to etap – możemy do niego wrócić i przejść go jeszcze raz. Jeśli czujesz, że tak jest – nie czekaj, działaj! Znajdź psychoterapeutę, który będzie Ci towarzyszył w tej drodze.
Erik Homburger Erikson (1902-1994) – amerykański psychoanalityk i psycholog rozwoju człowieka. Ukończył
Wiedeński Instytut Psychoanalityczny, wykładał na Uniwersytecie Kalifornijskim, w Pittsburgu, a w latach
1960–1970 na Uniwersytecie Harvarda. Był uczniem Anny Freud, córki Zygmunta Freuda. Swoją teorię
przedstawił w książce Dzieciństwo i społeczeństwo (1963). .