Zrozumienie funkcjonowania sprawcy przemocy jest kluczowe dla przerwania cyklu przemocy. Sprawca to osoba, która świadomie lub nieświadomie stosuje różnorodne formy przemocy poprzez przejmowanie powolnej kontroli i dominacji nad ofiarą. Dzięki temu doświadcza pewnych korzyści, psychologicznych. Ważne jest, aby pamiętać, że sprawcy często sami byli ofiarami przemocy w przeszłości lub wzrastali w środowiskach, gdzie agresja była normalną i naturalną sytuacją. To jednak w żaden sposób nie usprawiedliwia ich działań, a jedynie pozwala zrozumieć pewne mechanizmy.
Typową cechą sprawcy jest potrzeba kontroli i dominacji nad drugą osobą. Czerpią poczucie siły z ujarzmiania innych, często maskując w ten sposób własne kompleksy, lęki czy poczucie bezradności. Mogą mieć niskąsamoocenę, którą próbują podnieść kosztem ofiary, przejmując nad nią kontrolę.
Sprawcy często wykazują się brakiem empatii względem ofiar lub wykazują znacznie ograniczoną zdolność do wczuwania się w położenie drugiej osoby. Nie potrafią zrozumieć bólu i cierpienia, które zadają. Charakterystyczne jest również przerzucanie odpowiedzialności za swoje zachowanie na ofiarę – to ona jest „winna”, „sprowokowała”, „zasłużyła” – jednym słowem „TO JEJ WINA”. Sprawcy manipulują faktami, aby uniewinnić się w oczach otoczenia lub nawet samej ofiary. Mogą być mistrzami w udawaniu i prezentowaniu się na zewnątrz jako osoby ułożone, uprzejme i godne zaufania, co utrudnia ofiarom uzyskanie pomocy i wsparcia.
Często występują u sprawców silne wahania nastrojów, od pozornie czułych i kochających, po wybuchy niekontrolowanej agresji. Inną cechą jest brak umiejętności radzenia sobie z frustracją i gniewem w konstruktywny/adaptacyjny sposób. Zamiast tego, swoje negatywne emocje wyładowują na najbliższych, którzy wydają się bezbronni. Mogą ale nie muszą mieć problemów z uzależnieniami, takimi jak alkohol czy narkotyki lub lekarstwa co potęguje ich agresywne zachowania i obniża zdolność do samokontroli. Mogą prezentować skrajny egoizm, stawiając własne potrzeby i pragnienia ponad wszystko, ignorując dobro i bezpieczeństwo innych.
Zdarza się, że sprawcy mają zaburzenia osobowości, takie jak osobowość narcystyczna, antyspołeczna czy borderline, co dodatkowo komplikuje ich funkcjonowanie i możliwość zmiany. Ich zachowania są często powtarzalne tworząc cykl przemocy, który obejmuje fazę narastającego napięcia, fazę eskalacji i wybuchu agresji, a następnie fazę „miesiąca miodowego”, pełną skruchy i obietnic poprawy. Niestety, bez profesjonalnej interwencji, ten cykl zazwyczaj się powtarza i nasila i utrwala.